İnancın Kökenleri Üzerine (Deneme)
Yeryüzünde en güçlü olgulardan biri olan inanç, dünyada
yaşayan insanların çok büyük bir bölümünün gündelik hayatını meşgul ediyor. Öte
yandan inanç, ontolojik olarak pek çok sorunu da temelden çözüyor: “Ben varım
ve varlığımın sebebi yüce bir yaratıcı.” argümanı, bireyin daha en başından
kendi varlığını kabulleniş ve sorgulama sürecinin önüne geçmiş oluyor. İnanç
kavramını TDK teolojik bağlamda şöyle tanımlıyor: “Bir dine inanma, iman.”.
Buraya kadar her şey güzel. İnanç, insan benliğinin ve
kişinin etrafındaki nesnelerin varoluş sürecini, doğa kanunlarının işleyişini
ve günlük hayatta karşılaşılan durumları bir nedene dayandırabiliyor bunu kabul
edebiliriz fakat bu inancın kökeni nereden geliyor?
David Hume’a göre insanların iman etmesindeki temel nedenler
korku, umut, bilinmeyen nedenler ve imgelemdir. Bu yazıda, David Hume’un ortaya
koyduğu bu nedenleri biraz daha genişleterek, inancın bireyin varoluş
sürecindeki yerini, gerekliliğini ve rasyonel tutarlılığını (ya da
tutarsızlığını) ortaya koymaya çalışacağım. İnancı doğuran faktörleri aşağıda
başlıklar altında inceleyeceğim.
1)
Korku
Korku kavramı, günlük hayatımızda hepimizin
sahip olduğu temel bir hissiyattır. Çocuklukta çok daha fazla olan bu hissiyat,
bireyin kendini ve çevreyi anlamlandırması ile bir nebze de olsa azalmakta
fakat hayatın tamamını etkilemektedir. Korku kavramı, gücünü bilinmezlikten
alır. Söz gelimi her insan karanlıktan korkar. Karanlık, insanın görsel
algısını yok ettiğinden, kişi karşılaşacağı tehlikeler karşısında korunmasızdır.
Bu korunmasızlık ve bilinmezlik, beraberinde korkuyu getirmektedir. Karanlığın
ardında saklanan bilinmezlik, görsel algıyı geçici olarak ortadan kaldırması
hasebiyle karanlığı insan için geçici bir metafizik öge konumuna sokmaktadır.
Korku kavramının en basit karşılığı bilinmezlikle beslenir ve gündelik
hayatımızda bizleri anlamsız da olsa esir almaya yeterlidir.
Bununla beraber, çağlar boyunca insanlar
çeşitli doğa olaylarından, felaketlerden korkmuş, bu olayları ve felaketleri,
yapılan kötü bir davranışın sonucu olarak gelen cezalar olarak görmeyi seçmiştir.
Bu sebeple günümüzün yaygın inanç sistemleri olan semavi dinleri de içine alan,
tüm dinlerde ve inanç sistemlerinde ortak bir “kurban” ya da “adak” anlayışı söz konusudur.
İskandinavlar, Keltler, Mayalar, Aztekler gibi uygarlıklarda yüce bir
yaratıcıya adanan kurban insanken, antik inanç sistemlerine göre daha yenilikçi
sayılabilecek semavi dinlerde seçilen kurban hayvandır fakat tüm inanç
sistemlerindeki kurban etme eyleminin ortak amacı bellidir: Başa gelmesi
muhtemel bir felakete karşı duyulan korku ve bu felaketi önleme isteği. Kişilerin
doğal veya insan kaynaklı kötülüklerden (Doğal: Sel, deprem vs. Yapay: Sözde
büyü, nazar, hırsızlık, cinayet vb.) korunmak ve başlarına gelen kötülüğün
sonucunda sorumlunun cezalandırmasını öngören bir adalet beklentisi de bu
noktada oldukça dikkat çekicidir.
Öte yandan korku kavramının varoluşsal bir
temeli de mevcuttur. Bireyin kendini ve yaşam döngüsünü anlamlandırma
sürecinde, antik inançlar da dâhil olmak üzere ölüm sonrası yaşam fikrinin
ortaya çıkışı, kişinin ölümden sonra başka bir formda benliğini korumaya devam
etme kaygısı ile ilişkilendirilebilir. (Ölümden sonra yaşam beklentisine “umut”
başlığında da değinilecektir.).
Psikolojide ölüm korkusunun yeri oldukça
önemlidir. Kişinin yok olma düşüncesi ve benliğinin yok olmasına anlam
verememesi, bazı durumlarda kişiyi içinden çıkılmaz bir buhrana itebilir. Bu
durumda kişi kendi benliğinin devam etmek zorunda olduğu sonucuna varabilir ve
nihayetinde “spiritüel” bir bakışa yönelebilir. Ölüm korkusu, bireyler için
anksiyetenin bir numaralı tetikleyicisidir. Bu anksiyeteyi ortadan kaldıran ölümsüz
bir yaşam vaadi de inanç sistemlerinin insanlığın büyük bir bölümü üzerinde
etkili olmasındaki en önemli etmenlerden biridir.
2)
Umut
Umut, insanı hayatta tutan en önemli itici
güçlerden biridir. Albert Camus, “Mutlu Ölüm” isimli eserinde şöyle der:
“Özgürlük ve bağımsızlık kaygısı ancak hala umutla yaşayan bir varlıkta
duyulur.”. Albert Camus’un eserinde, iki bacağını kaybetmiş Zagreus’un ağzından
söylediği bu cümle, fiziksel ve ruhsal sağlığı yerinde olan ve içinde gelecek
güzel günler için umut taşıyan bir insanın özgür ve mutlu olabileceğini anlatarak
umudun insan için önemini vurgulamaktadır.
Umut, insanı hayatta tutan en önemli olgu,
bu konu üzerinde hepimiz hemfikiriz. İşte tam da burada, umut kavramı inanç
sistemlerinin iki numaralı itici gücü haline geliyor. Yukarıda korku kavramını
açıklarken insan egosunun yok olmayı kabullenemeyişinden bahsetmiştim. İnsanın
egosu, yok olmayı sindiremediği gibi, kişinin hayatta karşılaştığı haksızlıklar
karşısında da bir adalet beklentisi içine girdiğinden de söz etmiştim. İnsan ,
bu beklenti ile “öbür taraf” ya da “ahiret”
denilen ikinci bir hayata inanma eğilimi göstermektedir. Tam da burada Antik
Mısır’daki politeist inanç sisteminden, Hinduizm’deki kast sistemine, semavi
dinlerdeki cennet inancına kadar, ölüm sonrası bir ikinci şans düşüncesinin
insanlara, çağlar boyu gündelik hayatlarında yaptıkları işleri, sonraki
hayatlarında daha iyi standartlara sahip olmak için yapmaları doğrultusunda bir
telkinde bulunduğu gerçeğini de göz ardı etmemek gerekir.
Ölümden sonra ikinci bir yaşam düşüncesi
kişiye, hayattayken yanında olan sevdiklerini orada görme şansına erişeceği umudunu
da beraberinde getirmektedir. İnsanın sevdiklerini tekrar görebilme umudu,
sevdiklerinin göğün bilmem kaçıncı katında baldan ırmaklar akan bir yerden ya
da bulutların üzerinden onu izlediği düşüncesi insanları rahatlatmış, bu
düşünce insanın doğumu kabullendiği gibi ölümü kabullenmesine de yardımcı
olmuştur. İnanç sistemleri bu kapsamda ele alındığında rahatlatıcı bir yana sahip
oldukları da söylenebilir.
Diğer taraftan umudun adalet ayağı,
toplumdaki anarşinin önlenmesinde ve kitlelerin kullanılmasında önemli bir yere
sahiptir. İnanç sistemlerinin umut kapsamında insanlara telkin ettiği hem iyi
hem de kötü düşünceler olmuştur. Din adına yapılan savaşlar, insanların
inançlarının kötüye kullanımına oldukça yerinde bir örnektir. İnsanların saf
inançlarını suiistimal eden kötü niyetli yöneticilerden tutun da (Kılıçla
yayılan İslam, Haçlı Seferleri, Engizisyon), sokakta para verene iyi dilekte
bulunup, vermeyene bela okuyan ve insanların inançlarını kendi çıkarları için
sömüren dilencilere, hasta insanlara şifa verdiğini iddia eden sahte şifacılara
kadar inancın toplumu olumsuz etkilemesi konusunda örnekler çoğaltılabilir. Söz
konusu umut olduğunda inanç, kapsamı genişletilerek güç odaklarının çıkarları
yönüne çekilebilecek oldukça fazla metafizik öge içerdiğinden mesele tartışmaya
ziyadesiyle açıktır.
3)
Bilinmeyen Nedenler-Varlığı ve Varoluşu
Anlamlandırma
Felsefenin en temel problemlerinden biri
ontoloji, yani varlıkbilimdir. Paramenides varlığın değişmeyeceğini, onun yok
edilemez bir bütün olduğunu söyler. Aristo varlık için bir töz tanımlar ve
varlığı fizik ile metafizik olarak böler. Descartes, kendinden başka bir şeye ihtiyaç
duymayan şey olarak tözü tanımlar. Gorgias ise “Hiçbir şey yoktur, olsa da
bilinemez, bilinse de başkasına aktarılamaz.” diyerek varlığı kökünden reddeder.
Yukarıda da görülebileceği üzere, elimizde
varlık ile ilgili tek bir soru ve onlarca cevap var. Felsefe varlığın özüne
ulaşma, varlığı anlamlandırma dışında doğruluk, gerçeklik ve bilgiye ulaşma
konusunda yol gösterirken, felsefeden bağımsız bir şekilde ilerleyen inanç
sistemleri varlığı temellendirme konusunda kesin ifadeler kullanır. İslam için
Allah birdir ve tek yaratıcıdır. Bunun aksi, imanlı bir kimse için akla bile
getirilmemelidir. İncil ve Tevrat’ta ise Tanrı, dünyayı altı günde yaratır (Bu
altı günde yaratılma hikâyesinin Sümer kökenli bir efsaneye dayanması da
manidardır.). Hristiyanlar “teslis”e inanır. İnanç, felsefenin aksine sorgulamayı
ortadan kaldırır. Yani inançlı bir Yahudi için dünya altı günde yaratılmıştır.
Bunun sorgulanması söz konusu değildir.
Richard Dawkins, Enemy Of Reason isimli
belgeselinde İngiltere’deki Yahudi okullarından birine gider ve oradaki öğretmene
şunu sorar: “Çocuklarınıza dünyanın on bin yaşında olduğunu öğretiyorsunuz.
Bilim insanlarının dünyanın yaşının 4,5 milyar yıl hatta daha fazla olduğunu
kanıtlamasına rağmen buna gerçekten inanıyor musunuz?”. Dawkins’in soruyu
yönelttiği öğretmen bu konuda kesinlikle bir şüphesi olmadığını, bunu
sorgulamanın dahi anlamsız olduğunu söyler.
Bireyin ve benliğin varoluşunu
anlamlandırma çabası felsefe ve bilim için bir yerde tıkanır. Yukarıda verdiğim
örnekte de görülebileceği gibi bilimsel gerçekler ne kadar kesin olursa olsun,
varlığı temellendiren bir inanç sisteminin içindeki saçmalıklar göz önüne alınmaz
ve insanlar saçma olduğunu bilse de o dine bütünüyle iman etmeye devam ederler.
Bilimin ve felsefenin dolduramadığı boşluğu, metafizik ve batıl inançlar doldurur.
Sonuç olarak insanın inanç serüveni, insanlık tarihi kadar
eski. Hala Thor’un çekici sebebiyle değil de eksen eğikliği sebebiyle
mevsimlerin oluştuğunu biliyor olmak tüm arayışlara rağmen benliğini
anlamlandıramayan insanın, varoluşunu egoistçe bir temele dayandırma isteğini
köreltmiyor, aksine kamçılıyor. Sartre’ın da belirttiği gibi, tüm bireyler için
ayrı ayrı düğümü çözecek tek bir şey kalıyor geriye -ki o, doğum ve yaşam kadar
doğal ve gerçektir- o da ölümün ta kendisi. Cevaplara belki o zaman ulaşacağız
belki de evrenin sonsuz enerji döngüsünde dağılıp gideceğiz, kim bilir…
Yorumlar
Yorum Gönder